|
| |
|
'Orgue de Jordi Bosch" - Santanyi, Mallorca
(1762)
|
 |
Het twee-manuaals orgel
met zijn 40 gedeelde stemmem van Jordi Bosch is echt
een juweeltje onder de orgels van Mallorca. Zijn monumentale en weelderig
versierde orgelfaçade (ontworpen door Fra Albert Borguny) weerspiegelt de
imperiale pompeusheid van die tijd en versterkt het effect van de
schitterende klank van zijn registers.
Het orgel van Santanyi is een
van de best bewaarde instrumenten van Jordi Bosch. Het heeft een rijk
"Trompeteria"-koor dat is opgebouwd uit 9 rijen horizontale trompetten, die
zo typerend zijn voor de Spaanse orgelbouw. Het verspreidt zijn
geluid tot in de verste hoeken van de kerk, dank zij de waaiervormige
opstelling van de trompetten: de Baixon is gericht op het oosten, de Trompa
Magna op het westen en deTrompa Reial neemt een middenpostie daartussen in.
Boven het hoofd van de organist bevinden zich twee rijen horizontaal
geplaatste tongwerken met korte schalbekers: de Regalies en de Dolcaina.
Het Grand Orgue is gebaseerd op een wijd-gemensureerde 16
voets principaal (Flautat maior), die het plenum een warme, sonore klank
verleent. Het orgel bezit de grootste mixtuur (Ple) ter wereld, opgebouwd
uit 25 rijen (koren), met in totaal 1.104 pijpen! Het is op een
aparte windlade geplaatst en iedere pijp wordt van wind voorzien via een 2.5
m lange windconduct. Een andere opmerkelijke eigenschap van het instrument
is zijn grote Cornet (10 sterk) die op een speciale windlade verhoogd is
geplaatst om een betere klankafstraling te verkrijgen. Het orgelpositief (Cadireta)
verbergt een Schalmey-achtige Saboiana, samen met andere typerende
registers, zoals Nasards, Corneta, Flautat tapad (in wezen een Roerfluit) en
enkele vulstemen – de Dinovena and de Siurell. Er zijn enkele registers
zoals de Bordo die hier voor het eerst zijn toegepast in de Mallorcaanse
orgelbouw-traditie.
De windladen van het
instrument zijn verdeeld over bas en discant waardoor de organist beschikt
over een zeer uitgebreid palet van registercombinaties.
|
|
Jordi Bosch (1739-1801)
was een beroemde Mallorcaanse orgelbouwer, die leefde in de 18de eeuw.
Geleidelijk kreeg zijn werk de verdiende erkenning binnen de Europese
orgelbouwtraditie.
Onder de instrumenten, die
hij bouwde, bevindt zich ook het beroemde orgel van de Kathedraal van
Sevilla (1792) en het orgel in het Koninklijk Paleis van Madrid (1778),
waar veel technische innovaties zoals dubbele windladen,
combinatiemogelijkheden (later "appels" genoemd), balgen met drukcompensatie
en dergelijke zijn gerealiseerd. Bosch verliet de puur Mallorcaanse wijze
van orgels bouwen om nieuwe technieken, gepaard aan een nieuwe innovatieve
stijl in te voeren. Daarmee liep hij al gauw twee generaties vooruit op de
ontwikkelingen in de centraal Europese orgelbouw. Sommige onderzoekers
wijzen op de invloed van Bosch op de toen nog jonge orgelbouwer Aristide
Cavaillé-Coll, die mogelijk ook het Bosch’s
orgel in het koninklijk paleis van Madrid zou hebben bestudeerd.
Het Santanyi orgel is een van de eerste instrumenten van
Bosch. Op de leeftijd van 26 jaar bouwde hij het orgel voor het klooster
van Santo Domingo te Palma. Nadat het Dominicaanse klooster in 1837 was
ontmanteld, werd het orgel overgebracht naar Santanyi. Omdat daar de kerk
kleiner was dan de St. Domingo, werd het orgel slechts gedeeltelijk door
Guillem Puig opgebouwd. Latere bezoekers van Santanyi beweren dat "de
pijpen en trompetten in de gangen en overal verspreid lagen". Pas in 1873
werd de Cadireta opnieuw geïnstalleerd. En in 1888 ook de grote Corneta.
Maar nog steeds functioneerde het orgel slechts gedeeltelijk, omdat er in
1932 in de plaatselijke krant een artikel stond waarin de deplorabele
toestand van het instrument werd beschreven. De organist, die het orgel
visiteerde rapporteerde dat niet alle stemmen geplaatst waren en verder dat
op de registerpanelen oude naamplaatjes aanwezig waren, die in herinnering
brachten dat van de bijbehorende registers alleen de gaten voor de
pijpvoeten nog over waren. Uit zijn rapport kunnen we opmaken dat het orgel
oorspronkelijk waarschijnlijk drie manualen had. Helaas is dit rapport wat
vaag op dit punt en worden verder geen omschrijvingen gegeven. In 1957
onderging het orgel verdere wijzigingen (pneumatische tractie werd ingevoerd
en enkele registers toegevoegd). In de periode 1984-1986 werd het orgel
echter zorgvuldig gerestaureerd door Gerhard Grenzig. Het rapport dat hij
over J. Bosch schreef is on-line beschikbaar. Aan het eind van de
beschrijving wordt zelfs de samenstelling van de 25-sterke mixtuur in
tabelvorm gegeven. (Met dank aan Dr. Stuart Frankel voor de weblink en
enkele andere details. Het is ten zeerste aan te raden zijn artikel over
historische registratie-methoden voor het Santanyi organ, hieronder
weergegeven, te lezen!). |
 |
| |
|
 |
Een speciaal woord van dank aan de autoriteiten van de
Santanyi parochie van St. Andreu, en in het bijzonder
aan Don Sebastia Salom die ons enorm en enthousiast tot steun was bij het
opnemen van de geluidssamples!
Voor verder
lezen:
- Stuart Frankel:
A few notes about historical registration on the Santanyí organ
(enkele historische opmerkingen over het Santanyí orgel), on-line in het
Engels beschikbaar.
- Gerhard Grenzig: The monumental organ of Jordi Bosch
in Santanyi (Het monumentale orgel van Jordi Bosch in Santanyi) . Een
boekwerkje dat de derde CD uit de serie "El órguo histórico Español "
(Het Spaanse historische orgel) , gepubliceerd in 1992, begeleidt.
- Antoni Mulet, Arnau Reynés, fotografie verzorgd door
Justo González: Orgues de Mallorca9Orgels van Mallorca).
Palma de Mallorca: Olańeta, [2001].
|
|
